repead.ru 1 2 3 ... 31 32

Критерии и показатели результативности использования методики формирования понятий механики (на примере понятия "сила") в условиях кредитной системе обучения

В настоящее время существует проблема, определяющаяся противоречием, с одной стороны, между возрастающей потребностью общества в качественной подготовки будущих специалистов, и недостаточной разработанностью в этой сфере, системы усвоения научных понятий студентами, обучающимися по кредитной системе обучения, а с другой стороны - ее недостаточной теоретико-технологичной разработанностью. В ходе теоретического осмысления этой проблемы нами были выдвинуты предположения, требующие экспериментальной проверки - формирование понятия "сила" у студентов высших учебных заведений в условиях кредитной системы обучения возможно будет осуществляться успешнее, если:

– разработать учебно-методический комплекс дисциплины "Механика", как обязательный компонент обучения студентов в условиях кредитной системы обучения физике;

– создать методику освоения физических понятий (на примере понятия "сила") у студентов высших учебных заведений в условиях кредитной системы обучения.

Названные положения проверялись нами в ходе осуществления экспериментальной работы, которая проводилась со студентами Костанайского социально-технического университета имени академика Зулхарнай Алдамжар.

Эксперимент осуществлялся в ходе изучения будущими специалистами дисциплины "Механика". Всего в эксперименте приняли участие 337 студентов.

Обучающий и контрольный эксперимент осуществлялись автором и преподавателями, которые проводили занятия в контрольных группах - по традиционной методике, а в экспериментальных группах - по разработанной нами методике.

В ходе педагогического эксперимента осуществлялась качественная и количественная интерпретация полученных результатов, позволившая сформулировать основные выводы исследования. Окончательный вывод об эффективности предлагаемой методики формируется на основе определения значения коэффициента эффективности, определяемого по формуле

, эгде и к- коэффициенты успешности полноты усвоения понятия студентами



экспериментальной и контрольной группы соответственно.

Педагогический эксперимент достаточно убедительно показал преимущество предлагаемой методики формирования понятия "сила" при кредитной системе обучения в сравнении с традиционной методикой.

Преимущества проявляются в каждой характеристике формируемого понятия и на каждом этапе формирования (э > к,  > 1). Уровень сформированности понятия "сила" в экспериментальных группах оказался значительно выше, чем в контрольных группах (табл. 1, рис. 1, 2).

Анализ результатов (табл. 1) позволяет сделать вывод, что средний уровень сформированности понятия силы у студентов контрольной группы невысок; например, коэффициент успешности полноты усвоения связей и отношений понятия с другими понятиями в этой группе равен 1,06. Однако показатели в экспериментальной группе, студенты которых обучались по экспериментальной методике с использованием учебно-методического комплекса по механике, намного выше, чем у студентов контрольной группы, и тот же коэффициент успешности полноты усвоения связей и отношений понятия с другими понятиями равен 1,27.

Таблица 1


Уровень сформированности понятия "сила" у студентов.


При проведении педагогического эксперимента мы столкнулись с проблемой неосведомленности преподавателей об особенностях кредитной системы обучения. Переход на кредитную систему обучения показал необходимость строить научно-методическую работу по-новому, так как основной целью методической работы преподавателей становится обеспечение, создание и постоянное совершенствование единой системы методических документов, объединяемых в учебно-методические комплексы.

Так как внедрение кредитной системы обучения проводится на основе педагогического эксперимента, проведен анализ результатов, целесообразности ее внедрения на основе бесед с преподавателями, их анкетирования и изучения педагогического опыта (табл. 2, рис. 3).

Таблица 2

Анализ целесообразности внедрения кредитной системы обучения

(в процентном соотношении)

Анализ мнения преподавателей на данном этапе показал, что большинство считает внедрение кредитной системы обучения необходимым (85%), однако анкетируемые считают, что выпускников-педагогов и преподавателей, работающих с этой системой, необходимо знакомить с основами кредитной системы обучения (94%). При этом большинство преподавателей удовлетворены количеством часов, отведенных на самостоятельную работу студента (45%). Проанализировав результаты анкетирования (целесообразности внедрения кредитной системы обучения), мы пришли к выводу о необходимости введения в программу для выпускников специальности "Учитель физики" курса по выбору "Методика обучения физике студентов технических специальностей вузов в условиях кредитной системы обучения", который подготовит будущих преподавателей физики к работе при кредитной системе обучения.

Рис. 4. Результаты тестирования преподавателей, изучивших курс по выбору "Методика обучения физике студентов технических специальностей вузов в условиях кредитной системы обучения"


В начале и в конце изучения курса по выбору было проведено тестирование, состоящее из 2 вариантов, содержащих 60 вопросов каждый (каждый вопрос - 1 балл). Тестирование прошли 25 преподавателей. Перед изучением курса по выбору средний балл был равен 25,5. Результаты тестирования, проведенного после изучения курса по выбору, показали, что все преподаватели набрали более 51,3 балла (рис. 4). Следовательно, введение курса по выбору действительно необходимо.

Анализ результатов педагогического эксперимента в целом подтверждает гипотезу, что формирование физических понятий (на примере понятия "сила") у студентов высших учебных заведений при кредитной системе обучения, возможно если: 1) разработать и внедрить методику формирования физических понятий (на примере понятия "сила") у студентов высших учебных заведений при кредитной системе обучения; 2) разработать систему организации самостоятельной работы при усвоении понятия "сила" студентами высших учебных заведений при кредитной системе обучения; 3) разработать учебно-методический комплекс по механике как обязательный компонент обучения студентов физике при кредитной системе.


Список литературы

1. Абдыгаппарова С.Б. Основы кредитной системы обучения в Казахстане / С.Б. Абдыгаппарова, Г.К. Ахметова, С.Р. Ибатуллин, А.А. Кусаинов и др.; под ред. Ж.А. Кулекеева и др. - Алматы: Казак университети, 2003. - 198 с.

2. Карасева Э.М. Формирование понятий механики у студентов высших учебных заведений при кредитной системе обучения: Автореф. на соиск. учен. степ. канд. наук (13.00.02) / Чел.гос.пед. ун-т. - Челябинск, 2007. - 24с.

3. Усова А.В. Формирование у школьников научных понятий в процессе обучения / А.В. Усова. - М.: Педагогика, 1986. - 176 с.

Поступила в редакцию 29.01.2008.

Т.М. Даришева, И.М. Коленко

К проблеме акмеологии чтения


В Республике Казахстан разработана и начала внедряться первая государственная программа "Читающий Казахстан". Главная цель программы - приобщение населения к чтению как необходимому инструменту духовного и интеллектуального прорыва нации. Программа разработана Министерством культуры и информации Республики Казахстан и Национальной библиотекой Республики Казахстан на 2007-2010 годы [1].

Чтение определяется главным элементом постижения культурных и национальных ценностей, инструментом познания и повышения интеллектуального потенциала нации, творческой и социальной активности личности, фактором воспитания гражданской позиции и патриотизма членов общества.

Чтение формирует сознание человека, закладывает основы мировоззрения, образования и получения профессиональных навыков.

Исследования последних лет показывают, что в современном Казахстане, как и во всем мире, наблюдается кризис чтения. Проблемы чтения стали в один ряд с важнейшими государственными задачами сохранения и развития национальной культуры. Их решение требует объединения усилий органов государственной власти и управления, библиотек, издательств, редакций средств массовой информации, различных общественных организаций, фондов, структур по распространению печатных изданий для молодёжи, для поддержки читательской культуры с целью сохранения духовного наследия.


Программа "Читающий Казахстан" разработана в соответствии с Посланием Президента Республики Казахстан Н.А.Назарбаева народу Казахстана "Стратегия вхождения Казахстана в число пятидесяти конкурентоспособных стран мира" (март 2006 г.) и в соответствии с разделом 4 "Развитие современной системы образования, процветания культуры и развития духовного потенциала народа" Программы Правительства Республики Казахстан на 2006-2008 годы, утвержденной Указом Президента Республики Казахстан (30 марта 2006г. №80) [2].

Разработанная Программа направлена необходимостью на углубленное и действенное культивирование чтения в целях духовного просвещения нации. Реализация Программы предусматривает осмысленное, целенаправленное, глубокое чтение, которое ведет к культурной безопасности и состоятельности нации. В методике воспитательной работы в становлении и развитии личности немаловажную роль имеет расширение кругозора воспитуемого. На передний план выдвигается проблема воспитания культуры чтения молодого поколения.

Чтение как научная проблема не только имеет место, но и становится актуальной для научного познания. Тема мало изучена, поскольку ощущается недостаточность фундаментальных исследований по данной проблеме. Программа "Читающий Казахстан" предусматривает научные исследования по проблемам социологии, философии, психологии, педагогике чтения.

Для реализации Программы объединены усилия государственных органов, библиотек, издательств, редакций средств массовой информации, учреждений образования, общественных фондов для привлечения к чтению широких слоев населения, обеспечения доступа к печатным изданиям каждому гражданину, поощрения чтения, поддержки читательской культуры с целью сохранения духовного наследия [3].

Среди задач Программы: возрождение традиций чтения в производственных коллективах, развитие традиций семейного чтения, пропаганда чтения среди детей и юношества, использование новых технологий в популяризации чтения, расширение репертуара чтения и другие.


Предполагается развитие сети детских библиотек по типу досугово- познавательных центров и организация салонов детского чтения в крупных торгово-развлекательных комплексах; вовлечение средств массовой информации в процесс создания привлекательности чтения; широкое использование и внедрение мультимедийных технологий; проведение республиканских и международных акций, фестивалей по чтению.

Целенаправленная работа в области политики развития чтения в общенациональном масштабе направлена на поддержку устойчивого вкуса к чтению, особенно подрастающего поколения казахстанцев.

Проблема детского и юношеского "нечтения" - общемировая. Многие страны, соприкоснувшись с "вторичной неграмотностью", приступили к решению проблемы, при этом акцент ставится на внедрение програм "Детское чтение", "Выключи компьютер (телевизор)", "Летнее чтение" и т.п. Принимаются государственные программы чтения в Канаде, США, благополучной в отношении читательской культуры - Франции. В США, например, курс литературы и мировой культуры введен в технических вузах, для студентов и старшеклассников организуются летние лагеря чтения. В России реализуется "Национальная программа поддержки и развития чтение".

Сегодня чтение поставлено в один ряд с важнейшими государственными задачами защиты и обеспечения безопасности культуры. Изыскать возможность исключения кризиса чтения, защита его ценности, поднятие его статуса, привитие вкуса, поддержка положительного отношения к чтению у молодежи - общая задача государства.

Отдельная статистика, выведенная по анализу чтения, показывает, что у 12 % опрошенных в круг чтения входят классические произведения, более 36 % респондентов (в основном учащиеся и студенты) указали, что посещают библиотеки по необходимости, в частности, чтобы получить художественную литературу. Чтение в современном обществе выполняет в основном лишь две социальные функции - образовательную и развлекательную. Чтение утрачивает статус высоко духовного занятия, равно как и статус престижного времяпрепровождения [4, 5].


Вопросы, затрагивающие проблему чтения в нашей стране поднимаются на заседаниях Министерства культуры и информации Республики Казахстан; на международном конгрессе чтения "Читающее общество - основа конкурентоспособности страна" (Астана, 2007г.); на заседаниях республиканской конференции "Чтение - национальный приоритет Казахстана", (Актобе, 2006г.); на конференции "Чтение молодежи - духовный ресурс развития общества" (2 ноября 2006 года); на заседаниях издателей, книготоргующих фирм; на международной книжной ярмарке "По Великому Шелковому пути"; на библиотечных форумах и в профессиональных периодических изданиях [6].

В октябре 2007 года в г.Шымкенте состоялась международная научная конференция "Книга и Великий Шелковый путь", где были обсуждены перспективы возрождения традиций чтения.

Проблема развития чтения интенсивно изучается во всех развитых странах мира. На международной конференции "Чтение в культуре III-его тысячелетия" представлены доклад специалистов разных областей знания - педагогов, библиотекарей, психологов, социологи, нейролингвистов. Всех их объединяет идея акмеологии чтения, то есть повышения его качества, совершенствования читательской деятельности, развития способности полноценного восприятия текста, что в конечном итоге обуславливает продуктивность чтения [7].

"Акмеология" происходит от греческого "akme", что означает - вершина. Вторая часть - соответствует значению слов "наука", "знание". Таким образом, акмеология представляется как наука о закономерностях достижения вершин развития человека в любых видах жизнедеятельности.

Акмеология чтения - новое междисциплинарное знание. Чтение - объект для научных исследований. Акмеология чтения сравнительно молодая наука. Акмеология включена в реестр наук, по которым присуждаются учёные степени. Создана Международная академия акмеологических наук, открыты кафедры акмеологии в вузах, издаётся журнал "Акмеология", проводятся международные и региональные конференции. Акмеология выходит на ведущие научные позиции в системе знаний о человеке, фокусирующей в себе то, что помогает личности достигать высокого уровня развития.


Акмеология чтения отражает интегративный подход к человеку читающему, объясняет суть читательского развития человека как путь к вершинам чтения во всей его многогранности и многоступенчатости. Это - междисциплинарная область знаний о закономерностях развития читателя - субъекта читательской деятельности, включающей разные её уровни и аспекты анализа, на основе принципа единства сознания личности, деятельности и общения. Акмеология чтения - научная дисциплина о закономерностях достижения вершин на каждом этапе читательского развития человека [8].

Рассмотрим некоторые вопросы изучения чтения в контексте акмеологии чтения. В ней читатель рассматривается в единстве индивидуума, личности и субъекта деятельности. Человек сам творит свою читательскую судьбу. "Читатель выступает не пассивным субъектом управляющего воздействия педагога, библиотекаря, а активным участником, имеющим собственную цель обращения к литературе" Культура чтения отражает уровень читательского развития, его количественно-качественные изменения в сознании, деятельности и общении, одновременно являясь продуктом и фактором развития личности [9].

Читатель находится на пересечении видеокультур: книжной, компьютерной. Снижение основных показателей культуры чтения фиксируют социологи, психологи, педагоги, библиотековеды. Отмечается увеличение количества нечитателей, изменение круга чтения в сторону "чтива" и прагматических целей, снизижение продуктивности чтения. Возникает необходимость анализа чтения на основе концепций системного типа, среди которых и акмеологическая.

Цель акмеологии чтения - разработка теоретико-методологических и технологических основ читательской социализации, читательского развития личности. Её достижение возможно через комплекс задач системного характера, включающего разные аспекты исследования и практической реализации. Одной из них является институциализация и профессионализация читательского развития личности. Это означает создание организаций государственного характера, отвечающих за научную, образовательную и практическую деятельность в области читательской социализации. Необходимо осознать, что без специальной подготовки кадров - акмеологов чтения с высоким уровнем профессиональной компетентности, кризисные явления в области чтения не преодолеть.


Термин "акмеология информационной культуры" введен наряду с термином "акмеология чтения". Акмеология информационной культуры - научная дисциплина, изучающая закономерности достижения вершин информационного развития личности на каждом возрастном этапе ее жизнедеятельности в соответствии с достигнутым уровнем информационной социализации человечества [10].

Основой формирования информационной культуры является теория информационного развития личности.

XXI век отмечен быстрым развитием электронных средств хранения, распространения и предоставления информации, что резко меняет сложившуюся систему коммуникаций. Нынешнюю ситуацию сравнивают с периодом появления книгопечатания. Компьютер бросает вызов книгам и институтам их хранения и распространения.

Исследователи утверждают, что в ходе информатизации общества, роль книжной культуры объективно снижается, книга вытесняется электронными носителями информации. Однако, мировой опыт, статистика книгоиздания показывает, что число выпускаемых и читаемых книг с распространением компьютеров увеличилось. Необходимо отметить, что стремительное развитие информационных систем, компьютерных технологий влияет на формирование интересов читателя.

Основные преимущества электронной формы хранения и распространения информации - компактность, высокая сохранность, быстрота распространения в пространстве. Чтение нередко приобретает интерактивный характер, превращаясь в диалог, который ориентируется на удовлетворение информационно-прагматических потребностей. Несмотря на развитие информационных технологий следует учесть, что предпосылкой в овладении электронными средствами информации, является умение читать.

Век новых технологий требует гибкости от пользователей информации, в частности, компьютерная грамотность не может существовать без традиционных навыков грамотности. Книги остаются не только источником информации, но и предметом жизненной необходимости, ибо они выполняют роль эмоциональной, интеллектуальной и социальной поддержки.


Ряд исследователей считают, что только читающее общество является мыслящим. Ученые прогнозируют снижение уровня грамотности и распространение функциональной неграмотности тех, кого учили, но не научили читать, не сделали настоящим читателем [11, 12].

Считаем, что молодое поколение необходимо воспитывать в направлении по осознанию значения книг, газет, журналов в жизни человека. Доступность и мобильность в использовании электронными средствами информации не должно их отчуждать от чтения.

Конкуренция различных источников информации с печатной продукцией, стала почвой для прогнозирования кризиса книжной культуры, особенно, среди представителей молодого поколения, широко увлекающегося аудиовизуальными источниками информации. Однако, многочисленные исследования социологов, психологов, библиотековедов, педагогов говорят об обратном. Чтение продолжает играть ведущую роль не только в образовательном процессе, но и в личностном саморазвитии на протяжении всей жизни людей.

Перспективы читательской социализации во многом будут зависеть от решения задачи профессионализации акмеологии чтения - самостоятельного вида научной, образовательной и практической деятельности, важное значение которой уделяется и в Казахстане.

Уникальная роль в пропаганде чтения, читательском развитии и формировании информационной культуры личности принадлежит библиотеке - основному социальному институту, реализующему права человека на свободу чтения, что отражено в Законе Республики Казахстан "О культуре" [13].

Многофункциональная библиотека на современном этапе - это огромный мир социальных коммуникаций, место, где встречаются друг с другом, ищут ответы на самые насущные вопросы жизни. Будущее за теми библиотеками, которые объединяют традиционную культуру общения с книгой с новыми информационными технологиями [14, 15].

Развитие читателя - процесс длительный, касающийся многих сфер человеческой деятельности. На наш взгляд, обучение стратегии чтения должно быть интегрировано в учебные предметы, в проведение практических занятий, во внеаудиторные мероприятия, проводимые библиотеками учебных заведений, культурными центрами.


Учитывая, что библиотеки играют неоценимую роль в формировании у детей умений и навыков чтения, сохранении общего уровня грамотности, необходимо определить соответствующее место библиотекам в стратегических программах при бюджетном планировании. Библиотека - одна из важнейших систем воспитания и обучения, представляющая доступ к духовным ценностям, следовательно, необходимо направить значительную часть целевых программ для развития библиотек. Например, в Северном Казахстане, с 2005 года, действует программа "Открытая книга", Центр чтения "Книга без границ", в Восточно-Казахстанской областной библиотеке им. А.С.Пушкина реализуется программа "Читающая семья". В Западно-Казахстанской области библиотека для детей и юношества им. А.П.Гайдара пристальное внимание уделяет комплексным программам по чтению детей, юношества и родителей, обслуживанию инвалидов-детей, воспитанию экологической, информационной культуры, внедрены программы: "Радостное чтение", программа работы образовательного и культурного центра ПТШ и колледжей "Молодежь и XXI век", "Материнское чтение", "Библиотека как центр экологической культуры".

В Западно-Казахстанском государственном университете им.М.Утемисова разработана и внедрена целевая программа "Книга и чтение студента ЗКГУ". В рамках программы проводятся литературные вечера, презентации, книг, встречи с писателями и поэтами Казахстана, книжные выставки, конкурсы чтецов и другие формы пропаганды книги и чтения.

Такие программы позволяют скоординировать действие различных структур, поощряют сотрудничество разных партнеров, позволяют государству действовать в русле позиций Манифеста ЮНЕСКО: "Создание и закрепление навыков чтения у детей с самого раннего возраста".

Эффективной формой привития у студентов университета интереса к чтению являются творческие объединения. Успешно осуществляют свою деятельность молодежные объединения: "Ақиқат", "Жас экономист"; студенческие театры "Дауылпаз", "Эхо", "Парадигма"; литературное объединение им.К.Жумалиева; Театр книги, литературный салон "Свеча", экологический клуб "Бумеранг" и другие.


Программы деятельности творческих объединений различны. Например, в процессе проведения дебатных турниров, студенты практикуются в умении грамотного построения своего выступления и привлечения внимания и поддержки аудитории, овладевают навыками культуры речи. Молодежное объединение "Студенческий союз ЗКГУ" привлекает студентов, увлеченных научными открытиями, спортом, видами искусств. Театр книги ставит целью презентацию новых произведений казахстанской литературы, проводит юбилеи книг, мероприятия в рамках Всемирного Дня Книги. Литературное объединение им.К.Жумалиева, литературный салон "Свеча" проводят для студентов поэтические, прозаические вечера, посвященные литературному творчеству классиков, писателей - современников. Участие в творческих объединениях расширяет познавательную активность студентов, повышает информационную грамотность, расширяет круг чтения и формирует его культуру.

Одним из инструментов изучения роли чтения в жизни населения являются социологические исследования. Сотрудники областной библиотеки для детей и юношества им. А.П.Гайдара областной универсальной научной библиотеки им.Ж.Молдагалиева проводят постоянное и целенаправленное изучение читательских потребностей, интересов, мотивов чтения. Среди них: "Лето -2003", "С любимой книгой в ХХI век", "Современное чтиво", "Расскажи о себе" и другие. В Западно-Казахстанском государственном университете им.М.Утемисова проведено социологическое исследование "Студент- читатель". Результаты исследования активно используются на практике. Среди основных мотивов чтения выделены: учебно-образовательный процесс, повышение профессионального уровня, реализация увлечений, психологическая разгрузка.

Исследования также показывают:

- в структуре читательских предпочтений сохраняется высокий интерес к книге, способной дать человеку необходимые знания и практические советы, быть полезной в решении конкретных проблем;

- высокий интерес к чтению не зависит от социального статуса личности;


- в чтении национальной литературы лидирующее положение занимает художественная литература на казахском языке;

- литературные интересы читателей Западно -Казахстанской области во многом совпадают с литературными пристрастиями читателей стран СНГ, в списках литературы преобладают детективно-приключенческие и сентиментальные романы.

Молодое поколение в любой стране - это активная и перспективная часть общества, восприимчивая ко всему новому, готовая на перемены и новации, переживающая период становления социальной зрелости. В Казахстане уже сформировалось поколение молодых людей, выросших в условиях независимого государства, демократических преобразований. Именно молодежи вместе со старшим поколением предстоит решать важную стратегическую задачу, поставленную Президентом Республики Казахстан - вхождение нашего государства в число пятидесяти наиболее конкурентоспособных стран мира. Успех проводимых реформ во многом зависит от уровня образованности, информированности, интеллектуального и физического потенциала молодого поколения, являющегося стратегическим ресурсом страны. Сейчас, когда формируется общество знаний, особенно важна роль чтения как основы умения непрерывно учиться, осваивать новое. В этой связи акмеология чтения сродни лестнице, ведущей к успеху в образовании в иных сферах деятельности и в общей психоэлевации - возвышении личности [7]. Распространенность чтения - непременный фактор жизни любого общества и человека, показатель духовной, образовательной, культурной состоятельности государства.

Список литературы

1. "Читающий Казахстан". Паспорт программы.// http: www/ nlrk. Kz.

2. Программа развития сферы культуры на 2006-2008 гг.// Кітапхана.-2006.-№1.-с. 4-22.

3. Исамадиева С.А. Поддержка и защита историко-культурного наследия// Мир библиотеки.-2006.-№1.-с.34-35.

4. Кумарова Р.С. Ключевая роль книги и чтения в информационном обществе.// Мир библиотеки.- 2003.-№4. с. 48-50.


5. Лукзен Л.Н. Проблема чтения- проблема общегосударственная //Кітапхана.- 2005.- 31.-с.4-22.

6. Чтение молодежи - духовный ресурс развития общества: Сборник материалов республиканской научно- практической конференции (2 ноября 2006 г.). - Алматы: ГРЮБ им. Жамбыла, 2006. -112 с.

7. Тихомирова И. Лестница, ведущая к успеху.//Библиотека. - 2000. - №7. с.11.

8. Бородина В.А. Акмеология чтения в отечественном библиотековедении//Библиотековедение.-2006.-№3.-с. 61-66.

9. Карданова М. Основа творческого мышления. Культура чтения: историко-философские аспекты.// Библиотечное дело.-2006.-№1.-с.11-15; №2.- с.33-37.

10. Бородина В.А. Информационная культура: акмеологический подход// Современное библиотечно-информационное образование. Учебные тетради. Вып.7.СПБ., 2004.-с. 4-22.

11. Бродский М.А. Клуб и Интернет в приобщении детей к чтению.// Школьная библиотека.-2005.-№1-2.-с. 97-105.

12. Чемоданова Е.А. Сетература и Рулинет. Чтение в Интернете: реальность или фантом? // Библиотечное дело.- 2004.- № 11.- с. 9-12.

13. О культуре. Закон Республики Казахстан.// Казахстанская правда.-2006.-26 декабря.

14. Бердигалиева Р.А. Инновационное развитие библиотек Казахстана.// Вестник БАЕ.- 2006.- №2.-с.70-72.

15. Бердигалиева Р.А. Стратегические императивы развития и модернизации библиотек.//Мир библиотек.-2006.-№3.-с. 6-9.

Поступила в редакцию 2.01.2008.

Л.Ф. Пахомова

О структуре подготовки будущего учителя к реализации инновационных технологий при обучении математике

Потребности общества к уровню математического образования граждан, соответственно и к учащимся существенно изменились за последние десятилетия. С одной стороны, теория игр, искусственный интеллект, стохастика, теория информации и другие области новейшего математического знания становятся все более доступными для массового исследователя, все более значимыми в практическом приложении, но фактически они еще не представлены в математическом образовании школьника. С другой стороны, именно эти новые знания дают мощный мотивационный заряд к изучению математических дисциплин. Как следствие, повышается интерес к профессии учителя математики, поскольку математическое образование способствует развитию теоретического мышления (сравнение, эвристика, аналогия, интуиция, анализ, синтез и т.п.), его отличают доминирование логической схемы рассуждений, лаконизм, четкая распределенность хода рассуждений, умение выделить главное, способность к обобщению, анализу, синтезу. Не случайно известный математик и педагог А.Я.Хинчин считал, что высокий уровень математического мышления является необходимым элементом общей культуры человека [1].


Математика, являясь дисциплиной естественнонаучного цикла, не только способствует появлению нового знания о природе, обществе и человеке, но и находит в других науках реальные стимулы для своего развития. Все более усиливающаяся тенденция к фундаментализации математического знания связана именно с интенсивным применением математических методов в других науках (в том числе гуманитарных), часть из которых непосредственно влияет на жизнедеятельность и социализацию личности в современном мире. Математический аппарат предназначен и для описания целостных систем, функционирующих в реальном мире; он описывает их структуру и динамику, статику и интегральные характеристики. В то же время математические понятия, теоремы, алгоритмы, доказательства и т.п., будучи объектами педагогического процесса обучения математике, должны приобретать свойства и характеристики целостности как основы сохранения, обработки и переноса информации новому поколению.

Социальный заказ общества ориентируется на педагога новой формации -учителя, владеющего широким спектром фундаментальных знаний, компетентного в проектировании и осуществлении профессионально-педагогической деятельности в школе, готового к педагогическим инновациям и способного к разработке авторских технологий проектирования учебной деятельности школьника. Поэтому при рассмотрении педагогического процесса математического образования будущих учителей математики, его задач, планирования, технологий следует исходить из потребности в новых, оптимальных методах, средств и форм обучения, способствующих профессионализации и формированию целостной системы научных и методических знаний [2].

Актуальность рассматриваемой проблемы подтверждается ведущим положением математики как среди фундаментальных, так и среди прикладных наук (что проявляется в их интенсивной математизации) и объективной сложностью усвоения математического содержания, обусловленной, прежде всего, многоступенчатым характером математических абстракций. Для студентов при изучении математики, особенно на начальных этапах усвоения учебного материала, структура изучаемых математических объектов и их существенные связи не всегда выступают за знаками, выраженными в буквенно-цифровой и графической формах. Даже при наличии развитого фиксированного алфавита, правил обращения с ним, перевода и оперирования, процесс обучения математике объективно может привести к формализму в овладении знаниями. Преодоление формализма в усвоении содержания математических объектов представляет серьезную и далеко не решенную проблему [2].


Таким образом, подготовку учителя математики необходимо выделить в отдельную проблему не только в практическом и теоретическом, но и в методологическом планах, обращая особое внимание на возможность максимальной эффективности обучения, развития интеллектуального и творческого потенциала студентов.

В связи с этим, необходимо при определении структуры и построении программы подготовки специалиста к выполнению той или иной деятельности учитывать модель готовности, объединяющую социальные, профессиональные и функционально-биологические аспекты деятельности. При этом важно в построении матрицы готовности специалиста опираться на общие критерии сформированности его готовности к трудовой деятельности [3]:

- необходимые знания, умения, навыки;

- положительное отношение к образованию и учебному процессу;

- наличие развитого, самостоятельного творческого мышления;

- волевые качества личности, четкое понимание своих интересов, склонностей, способностей, возможностей;

- ясное представление о личных и общественных целях деятельности;

- осознание мотивов своей деятельности, корреляции личных и общих целей;

- умение концентрировать свои силы на достижение цели, планировать результаты труда.

Из всего этого перечня исследователи высшей школы особо отмечают проблему формирования в стенах вуза профессионального мышления, поскольку мышление - это процесс отражения общих свойств предметов и явлений, нахождение закономерных связей и отношений между ними [4]. Мышление опирается на знание, а приобретение новых знаний на мышление. Готовя будущего педагога к реализации инновационных технологий при обучении математике, важно уделять особое внимание развитию таких приемов мышления, как алгоритмизация, стремление к оптимизации, способность рассуждать по аналогии, способность к моделированию, эвристическая интуиция, способность к экстраполяции.

Алгоритмизация предполагает умение перевести узкоспециальную задачу (например, текстовую) на универсальный математический язык и, используя этот язык, конструировать "вычислительный метод решения подобных задач". Алгоритмизация возможна в сочетании с такими приемами умственной деятельности как обобщение, абстрагирование, синтез различных методов умственной деятельности, эвристическое и творческое мышления.


Стремление к оптимизации - это сложный синтез конвергентного и дивергентного стилей мышления, когда вместо единственного решения нужно прежде выделить множество приемлемых решений, а уже из выделенного множества - единственное, удовлетворяющее тому или иному критерию оптимальности [4].

Способность рассуждать по аналогии необходима при решении задач, привязанных к определенной теме, связанных с определенным методом решения (например, при решении уравнений или неравенств выбирать необходимый способ).

Способность к моделированию способствует созданию качественно нового способа решения различных профессиональных задач.

Моделирование И.Б. Новик [5] определяет как опосредованное практическое или теоретическое исследование объекта, когда непосредственно изучается не интересующий нас объект, а вспомогательная искусственная или естественная система, находящаяся в некотором объективном соответствии с познаваемым объектом, способная его замещать в определенном отношении и дающая в конечном итоге информацию о самом моделируемом объекте. Эвристическая интуиция помогает сделать наиболее оптимальный выбор методов решения для того круга задач, с которым необходимо справиться специалисту.

Способность к экстраполяции дает возможность с достаточной точностью предсказать результат научного исследования, наметить шаги по осуществлению поставленной цели.

Все эти способности находятся в сложном взаимодействии и функции по формированию всех этих выделенных качеств являются системообразующими в выстраиваемой целостной системе готовности будущего учителя к реализации инновационных технологий при обучении математике.

Проведя анализ общих критериев готовности специалиста к труду, требований к наличию у специалиста способностей к осуществлению вышеуказанных приемов мышления, содержания инновационных технологий обучения мы определили структуру подготовки студентов к реализации инновационных технологий при обучении математике. В структуру входят четыре взаимосвязанных и взаимообуславливающих компонента (схема 1).


Схема №1

Структура подготовки будущего учителя к реализации инновационных

технологий (ИТ) при обучении математике

Определим характеристику и содержание каждого из структурных компонентов.


1. Мотивационно-ценностный компонент.

Такие авторы как В.А. Сластенин и Л.С. Подымова [6] рассматривают мотивацию в двух направлениях. Во-первых, с точки зрения места профессиональной мотивации в общей структуре мотивов, во-вторых, оценки отношения учителя к изменениям, т.е. потребности в педагогических новшествах, их восприимчивости.

Традиционно мотивацию разделяют на внешнюю и внутреннюю, имея ввиду источник побуждения. Л.Н. Захарова, уточняя виды профессиональных мотивов учителя, из обширной области факторов называет следующие: материальные стимулы; побуждения, связанные с самоутверждением; профессиональные мотивы и мотивы личностной самореализации [7].

Рассмотрим, как строится реализация инновационных технологий учителем при явном доминировании одного из перечисленных мотивов [6].

1) Мотивы внешнего самоутверждения учителя (через внешнюю положительную оценку окружающих). В этом случае учитель занимается введением инновационных технологий обучения ради положительного общественного резонанса на его труд. Педагогическая деятельность при доминировании мотивов самоутверждения привлекательна тем, что частичное удовлетворение потребностей возможно на уровне достижения самоутверждения в отношении учеников и их родителей.

2) Профессиональные мотивы. Они выступают в наиболее общем виде как желание учить и воспитывать детей. Адекватно профессионально мотивированные учителя наиболее последовательны и настойчивы. Профессиональные мотивы, соединенные с высоким уровнем креативности, обеспечивают оптимальный результат педагогической деятельности. Для таких учителей характерны поиск инновационных технологий, осмысления своей деятельности, создание собственных концепций воспитания и обучения детей. Характерным для данного вида мотивации является направленность инновационной деятельности учителя на учеников, поиск возможностей для личностно-ориентированного обучения.


3) Мотивы личностной самореализации. По мнению ряда исследователей, потребность в самореализации, состоящая в стремлении человека "быть тем, чем он может быть" потенциально существует у всех людей, но не у всех проявляется осознанно. Учителя, стремящиеся к самореализации, предпочитают творческие виды труда, открывающие новые возможности такого саморазвития. Деятельность таких педагогов отличает высокий уровень восприимчивости новшеств, постоянный поиск себя в этом новом, потребность в создании нового видения различных форм педагогической действительности.

Таким образом, процесс подготовки будущего учителя математики к реализации инновационных технологий оказывает существенное влияние на формирование мотивационной сферы, так как "мотивация организует целостное поведение, повышает активность личности, влияет на формирование цели и выбор путей ее достижения, оказывает существенное влияние на результаты учебной деятельности" [8].

Мотивационно-ценностный компонент предполагает:

- понимание будущим учителем высокой значимости использования инновационных технологий при обучении математике, их роли в подготовке и организации учебной деятельности;

- убежденности в необходимости применения инновационных технологий обучения в своей работе;

- принятие на себя ответственности за конечные результаты;

- соблюдение этических норм при реализации инновационных подходов в обучении;

- потребность в качественном осуществлении инноваций при обучении математике;

- стремление добиться успеха при реализации новых технологий обучения и т.д.


2. Креативный компонент.

Российские и казахстанские философы креативность рассматривают как "творческость", творческие возможности человека, как некоторое особое свойство (устойчивая особенность) человеческого индивидуума, обусловливающее способность проявлять социально значимую творческую активность. При этом при разведении понятий "творчество" и "креативность" пользуются двумя характеристиками: процессуально-результативной (для обозначения творчества) и субъективно-обуславливающей (для обозначения креативности).


Большое значение на развитие креативности оказывают личностные особенности индивида, его эмоциональные и мотивационные факторы.

В педагогической философии творчества разработаны технологии формирования творческого мышления.

Среди наиболее перспективных направлений изучения творчества в настоящее время выделяются исследования Д.Б.Богоявленской [9]. Она в своих экспериментальных работах выделила единицу анализа творчества. В качестве такой единицы была выделена интеллектуальная активность, которая отражает познавательные и мотивационные характеристики в их единстве.

В раскрытии сущности креативного компонента интересен подход В.А.Сластенина и Л.С.Подымовой [6]. В основу их подхода положено предположение о том, что фактически творческая деятельность включает в себя элементы подражания. Ссылаясь на мнение В.А.Просецкого, они представляют линию развития деятельности индивида в виде следующей схемы.

Схема № 2

Развитие деятельности индивида

О явлении подражания В.А. Сластенин и Л.С. Подымова [6] пишут "мы пришли к предположению, что креативность учителя возникает на основе подражания опыту, концепции, идее, отдельному приему, форме, методу с последовательным убыванием удельного веса компонента педагогической деятельности". Таким образом, креативность развивается от подражания - копирования через творческое подражание и подражательное творчество к подлинному творчеству. "Естественно предположить - пишут В.А.Сластенин и Л.С.Подымова - что не все учителя характеризуются всеми стадиями развития креативности: кто-то достигает только первой стадии, хорошо копируя готовые методические рекомендации; отдельные педагоги, не меняя в целом какой-либо концепции, системы вносят некоторые модификации, методические приемы; третьи, взяв за основу идею, полностью разрабатывают содержание, методы и формы ее реализации; а четвертые создают собственную оригинальную концепцию и методику обучения и воспитания" [6].


Таким образом, креативность развивается в процессе усвоения того, что накоплено, а затем осуществляется изменение, преобразование существующего опыта учителя. Это путь от приспособления к педагогической инновации до ее преобразования, что составляет суть и динамику использования учителем инновационных технологий при обучении.

Креативный компонент предполагает:

- формирование знаний о сущности педагогических инноваций, о педагогических и инновационных технологиях обучения, об их классификации;

- творческую восприимчивость к педагогическим инновациям, в том числе и к инновационным технологиям при обучении математике;

- развитие творческих способностей, творческой активности.


3. Предметно-технологический компонент.

Эффективная подготовка студентов к реализации инновационных технологий при обучении математике может быть осуществлена в рамках совокупности двух составляющих: предметной и технологической. Предметная составляющая включает в себя отличное знание математических и педагогических дисциплин. Технологическая - знание специальных курсов об инновационных и педагогических технологиях обучения.

Особенностью технологии, используемой в педагогическом вузе, является ее двойственный характер. С одной стороны, она должна способствовать эффективному усвоению конкретных предметных знаний и способов деятельности, с другой - переносу используемых идей и технологий в область педагогических умений и навыков студентов. Только при таком подходе можно говорить об эффективной системе подготовки студентов педвуза к реализации инновационных технологий при обучении математике.

Согласно Г.К. Селевко [10] "организация и управление процессом внедрения инновационных средств, идей и технологий в образование основываются на определенной базе, которая включает:

- банк педагогических технологий, информационную базу их концепций, алгоритмов, учебно-педагогического обеспечения;


- критерии выбора педагогической технологии, отправные позиции проектирования новой образовательной практики;

- механизмы включения (внедрения) инновационной педагогической технологии в реальный учебно-воспитательный процесс".

Исходя из сформулированных выше положений и разрабатывалась общая система подготовки будущих учителей математики к реализации инновационных технологий при обучении.

В качестве критериев для выбора инновационных технологий один из авторов теории оптимизации учебно-воспитательного процесса Ю.К.Бабанский [11] предлагает следующие критерии оптимального выбора методов обучения:

- успехи и достижения современной науки о человеке;

- социальный заказ - потребности страны, региона, города;

- государственный заказ - государственные документы о развитии образования;

- соответствие особенностям содержания и основным целям обучения на данном этапе;

- учет психологических возможностей и уровня образовательной и воспитательной подготовленности обучаемых;

- передовой педагогический опыт;

- учет личных возможностей и профессионального опыта, интуиции и творчества преподавателей.

Таким образом, предметно-технологический компонент состоит из:

- теоретических и практических знаний математических дисциплин и дисциплин педагогического цикла;

- умения анализировать ситуацию, в которой планируется использование инновационной технологии обучения;

- умения выбирать адекватную изучаемой теме инновационную технологию обучения и методы контроля;

- умения прогнозировать предполагаемые промежуточные и конечные результаты этой деятельности, возможные потери и их компенсацию;

- умения планировать последовательность действий в ходе работы по изучению и закреплению материала с использованием новых технологий;

- умения выбирать наиболее оптимальную технологию обучения для поставленной цели;


- умения использования инновационные технологии обучения в осуществлении любого этапа учебной работы.

4. Рефлексивный компонент.

В.А. Сластенин и Л.С. Подымова [6] рефлексивный компонент инновационной деятельности характеризуют так: "Учителю необходимо овладеть научной рефлексией, которая позволяет соотносить ту или иную инновационную систему с множеством задач конкретного исследования. Методологическая рефлексия связана с осознанием субъектом совокупности методов и средств с точки зрения адекватности их целям инновационной деятельности, ее объекту и результату".

Одним из условий рефлексивной позиции учителя выступает самооценка, как условие владения собственными алгоритмами по оцениванию своей деятельности и ее компонентов - потребностей, мотивов, целей, способов достижения целей и результатов.

Рефлексия как деятельность в аспекте последствий введения новшеств предполагает проведение анализа изменения условий деятельности. Учитель - инноватор при этом должен обладать способностями разделять свои и чужие оценки последствий внедрения новшеств, предусматривать дальние последствия.

Обобщая вышесказанное о рефлексии в структуре подготовки будущего учителя к реализации инновационных технологий при обучении математике необходимо отметить, что этот процесс индивидуален. Активизация рефлексивной позиции в использовании учителем инновационных технологий обучения, несомненно, связана с личностью педагога, с его ориентацией на саморазвитие. Источником этого процесса выступает система осознаваемых учителем противоречий в педагогической деятельности, именно поэтому необходимо создавать в учебно-профессиональной деятельности такие ситуации, которые актуализировали бы рефлексивную позицию, формировали позитивное самовосприятие, стимулировали процессы самоутверждения.

Рефлексивный компонент предполагает рефлексивные умения:

- самоанализа и анализа собственной деятельности;

- адекватную самооценку.

Подводя итоги характеристик мотивационного-ценностного, креативного, предметно-технологического и рефлексивного компонентов в структуре подготовки будущего учителя к реализации инновационных технологий при обучении математике, следует отметить, что деятельность по освоению новшеств сложна, что исключительно велика зависимость ее эффективности от того, будет ли учитель понимать смысл употребления тех или иных новшеств, осуществлять их поиск, выбор и применение. Поэтому эффективная реализация новых технологий обучения в педагогической деятельности может быть осуществлена только адекватно личностно и профессионально ориентированным субъектом с креативным уровнем интеллектуальной инициативы на фоне доминанты - мотива личностной самореализации в профессиональной сфере. В основе реального осуществления подготовки будущего учителя к реализации инновационных технологий при обучении математике лежит построение концептуальной основы педагогического новшества, включающее диагностику, прогнозирование, разработку программы эксперимента, анализ ее осуществления, деятельностная реализация инновационной программы, отслеживание хода и результата внедрения, коррекция и рефлексия инновационных действий.

Список литературы

1. Хинчин А.Я. Педагогические статьи. -М., 1963.- 204 с.

2. Подготовка учителя математики: Инновационные подходы. Под ред. проф. Шадрикова В.Д. - М., 2002.- 383 с.

3. Гурова Р.Г. Социологические проблемы воспитания - М.: Педагогика, 1981.- 123с.

4. Дьяченко М.И., Кандыбович Л.А. Психология высшей школы (особенности деятельности студентов и преподавателей вуза) -Минск: Изд-во БГУ, 1978.- 320с.

5. Новик И.Б. Наглядность и модели в теории элементарных частиц // Философские проблемы физики элементарных частиц. -М., 1963. С. 302-337.

6. Сластенин В.А., Подымова Л.С. Педагогика: инновационная деятельность. -М., 1997.- 293с.

7. Захарова Л.Н. Психологическая подготовка педагога. Нижний Новгород. 1993, с. 42-46


8. Шадриков В.Д. Деятельность и способности. -М.: Логос, 1994.- 320с.

9. Богоявленская Д.Б. Интеллектуальная активность как проблема творчества. - Ростов-на-Дону. РПУ, 1983

10. Селевко Г.К. Современные образовательные технологии. -М.: Народное образование, 1998. -256с.

11. Бабанский Ю.К. Оптимизация учебно-воспитательного процесса: методические основы. -М.: Педагогика, 1982.-192с.

Поступила в редакцию 25.03.2008.


Ж.Т. Сарыбекова

Ұлттық салт-дәстүрдің гендерлік аспектілері

Бүгінде "гендер" деген ұғым бәріміздің құлағымызға таныс сөзге айналды. Иә,ә дегеннен бұл ұғымның әйел мәселесіне байланысты екенін аңғарамыз. Осы ұғымға терең үңіле қарасақ, "гендер" тепе-теңдікті үйлестіріп отыратын саясатты қамтамасыз етеді. Демек, тепе-теңдіктің өлшемі- ер азамат. Ал әйел ер адамнан кем болмауы керек. Олай болса, ер азаматқа жүктелген шаруаның бәрінен әйелдерді тыс қалдырмағанымыз жөн. Міне, гендердің негізгі мақсаты осы!

Енді гендерлік саясаттың мәні мен мазмұнынын бүгінгі ел-жұртымызға дұрыс түсіндірілмеген жағдайда, "ер кісілер бізден жоғары, оларды бізбен теңестіру керек" - деп білектерін сыбанып "ата жауына " қорғаныс шабуылына көшетіндер сияқты болып көрінеді. Негізінде бұл ер-азаматтан өш алып беруді көздейтін саясат емес.

Ал, біздің қазақ топырағында әйелдердің ахуалы қай кезде де жаман болған емес. Гендерлік ұстаным біздің қазақ халқының қанында бар екеніне көзіміз жетеді. Мысалы, Ұлық пайғамбарымыздың хадистерінен:

- кімде-кім үш қыз өсіріп, бағып-қағып, дұрыс тәрбие беріп құтты орнына қондырса, оған Алладан тиер сый - жәннат болмақ;

- әуелі анаңа, тағы да анаңа, сосын тағы да анаңа , кейін барып атаңа жақсылық жаса;

- адамдар арасында әйел кісіге құқы көбі оның ері. Ер кісіге әйелдер жұртындағы ең құқы көбі - оның анасы. Тәңірі әйелдермен сыпайы сөйлесуді бұйырады, себебі әйел - анаңыз, қызыңыз, әжеңіз;


- қашан да ер кісі әйеліне, әйелі еріне қараса, Тәңірі де оларға рахмет назарымен қарайды. Бірінің алақанына екіншісі алақанын қойса, саусақтары арасынан күнәлары төгіледі;

- әйел адалдығы, пәктігі, сұлулығы үшін некеленеді. Сен де өз қасиетіңді біл, ей, береке тапқыр;

- әйелге өз туған ана-қарындасыңдай сыйластықпен қарау керек. Екі істі, яғни жетімдер мен әйелдердің ақын жеуді мен сіздерге арам етемін

- жұмақ анаңның аяғының астында , - деп әйелдің бағасын білдіргеніне көз жеткізуге болады. Ия, діни ұғымға сүйенсек те, қазақтың ежелгі салт - дәстүрлеріне жүгінсек те, халқымыздың әйелдері ешқашан ер-азаматпен бедел таластыруға ұмтылмағаны белгілі. Әріден келе жатқан әдепті берік ұстанған халық қызын ешкімге қорлатқан емес. Қазақ қашанда қызын әлпештеп өсіріп, оң жақта отырған қызға аңдап қарап, оның көркіне ақылы сай болуын қатаң қадағалаған. Елімізде "қыз" сөзі және жалпы қыздарға байланысты халықтың ұғымында қыз бала - елдің көркі, халықтың гүлі, өмір -тіршілігі дегенді білдіреді.Қазақ дәстүрінде қыз балаға көбірек көңіл бөлген. Өйткені, қыз - өмір көркі, әсемдік, тіршілік көзі. Халық ұғымы жақсы көріністердің бәрін қызға теңеген. Қазақ халқында қалыптасқан қызға берілген анықтама, оларға қойылған талап-тілектер, қызды еркелету, қызды тәрбиелеудің үлкен жолға қойылғанын көрсетеді

Ұрпақ қамын ойлаған ата-бабамыз "қызға қырық үйден тыйым" деген,ал осы мақалдың мәніне үңілсеңіз, гендерлік қысым көрсетушілік деп дәлелдеп көріңізші....Ол - қыз ертеңгі ана, ұлт болашағы ананың қолында. Қазақ атамыз қыз балиғат жасқа жеткенше көз жазбай имандылыққа, инабаттылыққа тәрбиелеп отырған. Халық ұғымында жақсы көріністердің бәрін қызға теңеген.

Ал, ұлы Абай: "Әйел бәріміздің апамыз, анамыз, қарындасымыз. Егер біз қазақ болып әйелге бас имесек, оның еркімен бостандығына тосқауыл қоймасақ, біз алға қарай аяқ баспаймыз. Жесір дауы осымен бітсін " - деп 1885 жылдың мамыр айында Семей облысы, Шарда өткен билер съезінде Ереже қабылдады. Міне Абайдың әйел бостандығына алғашқылардың бірі болып ара - тұруы - данышпанның гендерлік ұғымды соу заманда-ақ қолдағаны көрініп тұрған жоқ па?


М. Әуезовтың тырнақалды туындысы "Адамдықтың негізі - әйел" деген еңбегінде адамдықтың жолын салатын, сол жолға жетелейтін, тәрбиелейтін-ана, әйел екендігіне тоқталған. Демек, мемлекеттің негізі - әйел .Әйел көркейсе, мемлекетте көркейеді. Әйел күйресе, мемлекетте күйрейді. Имани ілімге жүгінсек адамдықтың да, мемлекеттің де парқы әйелмен өлшенеді екен. Өйткені, әйел - ошақтың, отбасының ғана тірегі емес, мемлекеттің де тірегі -делінген. Міне, осыдан қазақ халқы гендер дегеніміз не екенін бұдан бірнеше ғасыр бұрын түсінгендігін көреміз. Ресейлік ғалымдар А.И. Левшин, Н.Л. Зеланд, В.В. Радлов, Н. Северцев, Г.Н. Потанин қазақ қыздарының, әйелдерінің иманжүзділері жиі ұшырасады, олар ақылдылығымен көзге түседі. Сонымен қатар, еріне адал, "қырғыз әйелі" - түйе жетектеп келе жатып та, жасы үлкен ерлерге ізгілікті көрсетуді ұмытпайды - деп баға берсе, олардың ерлерден гөрі бейнетқор - малға қарап, киім тігеді, ері үшін бәрін жасап, оны кетерде атына мінгізіп, аттандырып та салады. Қазақта балаға, әкеден гөрі, ана көп қарайды, қазақтардың үй ішіндегі өнердің бәріне үйретеді, - дей келе, қазақ әйелінің тәрбиесінің жоғарылығын, адамгершілігін, отбасының ұйытқысы, еңбексүйгіштігін ерлермен салыстыруға болмайтындығын - жазған.

Белгілі орыс жазушысы М. Горькийдің бір сөзі еске түседі: "мәдениеттің шырқау шыңы ең алдымен әйелге деген қарым-қатынастан көрінеді,"- деген екен. Әрине, бұл жерде жеке адамның әйелге қарым-қатынасы ғана емес, тұтас бір қауымның, қоғамның, қажет десеңіз ұлттың рухани мәдениетін танып-түсінуде сол ортаның әйел-ана, қыз-келіншекті қай деңгейде аялап-әлпештеп ұстағаны сөз болып отыр. Демек, әйел-ана, қыз-келіншек тақырыбын сөз ету, түптеп келгенде халықтың сұлулық туралы таным-түсінігін, моральдық-этикалық парасатын сөз ету болып шығады.

Яғни, дала демократиясы ұл мен қызды бір-біріне қарсы қоймай, таразы басын тең ұстауға тырысқан. Иісі мұсылман қауымында, дәлірек айтсақ, мұсылман дінінің құрсауында болған ұлттар ішінде тек қазақ сияқты санаулы халықтың ғана әйелдері пәренжі салмауы, дидарын қымсынбай ашып жүруі өзін өзгемен тең санаудың бір жарқын көрінісі ғой.


Ең арғысы, халықтың ең қасиетті қазынасы тілі болса, оның өзі қазақта "Ана тілі" деп аталады. Көшпелі өмір салтында әйел-ана еш уақытта еңбектен ажыратылмаған. Яғни, отбасы бақыты үшін қазақ әйелдерінің қоғамдық жауапкершілігі ерлерден еш кем болмаған.

Қыздарымыздың асыл қасиеті, жан дүниесі нәзік, адал махаббат иесі болғанғандығын, дәулетке, байлыққа, жиһазға қызықпағандығын жыр-дастандардан да білеміз. Ақын-жазушылар өмір бойы қыздарды жырлап, ару деп ардақтап, болашақ ана деп аялап үлкен құрметпен қараған. Нәзіктік , тапқырлық, ойлылық, сұлулық, адамгершілік, қайырымдылық сияқты жақсы мінездерді алдымен қыз бойына дарытуды көздеген. Кез-келген көркем шығармаларды, өлең жолдарын аударып - төңкергенде қыздар қауымы жайлы бірде-бір жағымсыз қылықтарына кездеспейтініміз кездойсоқтық емес.Ертек, аңыз әңгіме, жыр, шешендік сөз, қисса-эпостардан, қиял-ғажайып мыстан кемпірден басқа жағымсыз әйел бейнесін кездестіру қиын.Оның орнына Құртқа, Гүлбаршын, Қаракөз, Қарлыға, Назым, Ақжүніс, Қыз-Жібек, Баян сұлу, Айман-Шолпан, Қарашаш сияқты бірі ақылымен, бірі көркімен, енді бірі өжеттілігімен, ерлігімен елге қорған, ұрпаққа ана болғанын көреміз.

Ежелгі қазақ халқының әйел-ананы қадірлеп, тіптен культке айналдырғаны соншалық, ақылы асқан дана қыздардың, әйелдердің рулы ел басқарғанын, рудың әйел атымен аталуының мысалдары (Домалақ енең, Дәулетбике, Алтын, Мәукеш, Айбике, Нұрбике, Ұлдай т.б) толып жатыр және мұның өзі сол дәуірде ерекше бір құбылыс емес - қалыпты нәрсе саналуының өзі- халқымыздың қыз балаға деген көзқарасының соншалықты озықтығының бір айғағы.

Тіптен, қазақ руларының елдігін танытар ұрандарының әйел-ана есімімен аталатыны да ғажап қой. Мәселен, Арғыннан тарайтын Сүйіндік руының ұраны - Жолбике, Қаракесек руының ұраны - Қарақабат, Найманның бір бұтағы Қызылайлардың ұраны - Қызай.(А.Сейдімдек).

Қазақ әйелі қай заманда да ұлт тұтқасы бола алған.Оны тарихтан да жақсы білеміз, сақ дәуіріндегі Тұмар, Заринадан тараған ұрпақ, қыздардың ерлік рухы жоғалып кеткен жоқ.Оны ел қорғаған қыздарымыздың ерліктері кешегі кеңестік дәірде де Мәншүк, Әлия қаһармандығымен сабақтасса, Желтоқсан оқиғасы кезіндегі қазақ қыздарының ерлігінен көрдік. Халқымыздың мақтан тұтар қыздарының өрлігі мен ерлігін, өмір күресінде шыңдалып өскендігін, ана-әжелеріміздің тағылымдық тәжірибесін, өнегелі істерін жинақтап, жүйелей отырып, бүгінімізге үлгі ету - елдігіміздің белгісі. Қазақ даласында өткен тарихи тұлға арулардың жүріп өткен жолы, өмірі, қалдырған қағидалары - қазақ қыздарына тәрбие оқулығы болмақ.


Бұл өмірде табиғат дейміз бе, құдірет дейміз бе, бәрін ғажап ойластырған ғой. Қыз намысын ер азамат қорғаса жараспай ма? Егер қорған болар азаматы, арқа сүйер аға-інісі болса, шіркін-ай, абыройлы әкесі болса, қыз бала әрі нәзік, әрі ұятты, әрі ақылды болуға тырысар еді. Әрине, болады да!

Өткен тарихымыздан бір мысал келтіре кетейін, қазақ атамыз әсіресе, қыз баланың ар-ұжданын сақтау мәселесін қандай жағдайда болмасын естен шығармаған, оған үлкен жауап- критерии выбора педагогической технологии, отправные позиции проектирования новой образовательной практики;

- механизмы включения (внедрения) инновационной педагогической технологии в реальный учебно-воспитательный процесс".

Исходя из сформулированных выше положений и разрабатывалась общая система подготовки будущих учителей математики к реализации инновационных технологий при обучении.

В качестве критериев для выбора инновационных технологий один из авторов теории оптимизации учебно-воспитательного процесса Ю.К.Бабанский [11] предлагает следующие критерии оптимального выбора методов обучения:

- успехи и достижения современной науки о человеке;

- социальный заказ - потребности страны, региона, города;

- государственный заказ - государственные документы о развитии образования;

- соответствие особенностям содержания и основным целям обучения на данном этапе;

- учет психологических возможностей и уровня образовательной и воспитательной подготовленности обучаемых;

- передовой педагогический опыт;

- учет личных возможностей и профессионального опыта, интуиции и творчества преподавателей.

Таким образом, предметно-технологический компонент состоит из:

- теоретических и практических знаний математических дисциплин и дисциплин педагогического цикла;

- умения анализировать ситуацию, в которой планируется использование инновационной технологии обучения;


- умения выбирать адекватную изучаемой теме инновационную технологию обучения и методы контроля;

- умения прогнозировать предполагаемые промежуточные и конечные результаты этой деятельности, возможные потери и их компенсацию;

- умения планировать последовательность действий в ходе работы по изучению и закреплению материала с использованием новых технологий;

- умения выбирать наиболее оптимальную технологию обучения для поставленной цели;

- умения использования инновационные технологии обучения в осуществлении любого этапа учебной работы.

4. Рефлексивный компонент.

В.А. Сластенин и Л.С. Подымова [6] рефлексивный компонент инновационной деятельности характеризуют так: "Учителю необходимо овладеть научной рефлексией, которая позволяет соотносить ту или иную инновационную систему с множеством задач конкретного исследования. Методологическая рефлексия связана с осознанием субъектом совокупности методов и средств с точки зрения адекватности их целям инновационной деятельности, ее объекту и результату".

Одним из условий рефлексивной позиции учителя выступает самооценка, как условие владения собственными алгоритмами по оцениванию своей деятельности и ее компонентов - потребностей, мотивов, целей, способов достижения целей и результатов.

Рефлексия как деятельность в аспекте последствий введения новшеств предполагает проведение анализа изменения условий деятельности. Учитель - инноватор при этом должен обладать способностями разделять свои и чужие оценки последствий внедрения новшеств, предусматривать дальние последствия.

Обобщая вышесказанное о рефлексии в структуре подготовки будущего учителя к реализации инновационных технологий при обучении математике необходимо отметить, что этот процесс индивидуален. Активизация рефлексивной позиции в использовании учителем инновационных технологий обучения, несомненно, связана с личностью педагога, с его ориентацией на саморазвитие. Источником этого процесса выступает система осознаваемых учителем противоречий в педагогической деятельности, именно поэтому необходимо создавать в учебно-профессиональной деятельности такие ситуации, которые актуализировали бы рефлексивную позицию, формировали позитивное самовосприятие, стимулировали процессы самоутверждения.


Рефлексивный компонент предполагает рефлексивные умения:

- самоанализа и анализа собственной деятельности;

- адекватную самооценку.

Подводя итоги характеристик мотивационного-ценностного, креативного, предметно-технологического и рефлексивного компонентов в структуре подготовки будущего учителя к реализации инновационных технологий при обучении математике, следует отметить, что деятельность по освоению новшеств сложна, что исключительно велика зависимость ее эффективности от того, будет ли учитель понимать смысл употребления тех или иных новшеств, осуществлять их поиск, выбор и применение. Поэтому эффективная реализация новых технологий обучения в педагогической деятельности может быть осуществлена только адекватно личностно и профессионально ориентированным субъектом с креативным уровнем интеллектуальной инициативы на фоне доминанты - мотива личностной самореализации в профессиональной сфере. В основе реального осуществления подготовки будущего учителя к реализации инновационных технологий при обучении математике лежит построение концептуальной основы педагогического новшества, включающее диагностику, прогнозирование, разработку программы эксперимента, анализ ее осуществления, деятельностная реализация инновационной программы, отслеживание хода и результата внедрения, коррекция и рефлексия инновационных действий.

Список литературы

1. Хинчин А.Я. Педагогические статьи. -М., 1963.- 204 с.

2. Подготовка учителя математики: Инновационные подходы. Под ред. проф. Шадрикова В.Д. - М., 2002.- 383 с.

3. Гурова Р.Г. Социологические проблемы воспитания - М.: Педагогика, 1981.- 123с.

4. Дьяченко М.И., Кандыбович Л.А. Психология высшей школы (особенности деятельности студентов и преподавателей вуза) -Минск: Изд-во БГУ, 1978.- 320с.

5. Новик И.Б. Наглядность и модели в теории элементарных частиц // Философские проблемы физики элементарных частиц. -М., 1963. С. 302-337.


6. Сластенин В.А., Подымова Л.С. Педагогика: инновационная деятельность. -М., 1997.- 293с.

7. Захарова Л.Н. Психологическая подготовка педагога. Нижний Новгород. 1993, с. 42-46

8. Шадриков В.Д. Деятельность и способности. -М.: Логос, 1994.- 320с.

9. Богоявленская Д.Б. Интеллектуальная активность как проблема творчества. - Ростов-на-Дону. РПУ, 1983

10. Селевко Г.К. Современные образовательные технологии. -М.: Народное образование, 1998. -256с.

11. Бабанский Ю.К. Оптимизация учебно-воспитательного процесса: методические основы. -М.: Педагогика, 1982.-192с.

Поступила в редакцию 25.03.2008.


Ж.Т. Сарыбекова

Ұлттық салт-дәстүрдің гендерлік аспектілері

Бүгінде "гендер" деген ұғым бәріміздің құлағымызға таныс сөзге айналды. Иә,ә дегеннен бұл ұғымның әйел мәселесіне байланысты екенін аңғарамыз. Осы ұғымға терең үңіле қарасақ, "гендер" тепе-теңдікті үйлестіріп отыратын саясатты қамтамасыз етеді. Демек, тепе-теңдіктің өлшемі- ер азамат. Ал әйел ер адамнан кем болмауы керек. Олай болса, ер азаматқа жүктелген шаруаның бәрінен әйелдерді тыс қалдырмағанымыз жөн. Міне, гендердің негізгі мақсаты осы!

Енді гендерлік саясаттың мәні мен мазмұнынын бүгінгі ел-жұртымызға дұрыс түсіндірілмеген жағдайда, "ер кісілер бізден жоғары, оларды бізбен теңестіру керек" - деп білектерін сыбанып "ата жауына " қорғаныс шабуылына көшетіндер сияқты болып көрінеді. Негізінде бұл ер-азаматтан өш алып беруді көздейтін саясат емес.

Ал, біздің қазақ топырағында әйелдердің ахуалы қай кезде де жаман болған емес. Гендерлік ұстаным біздің қазақ халқының қанында бар екеніне көзіміз жетеді. Мысалы, Ұлық пайғамбарымыздың хадистерінен:

- кімде-кім үш қыз өсіріп, бағып-қағып, дұрыс тәрбие беріп құтты орнына қондырса, оған Алладан тиер сый - жәннат болмақ;

- әуелі анаңа, тағы да анаңа, сосын тағы да анаңа , кейін барып атаңа жақсылық жаса;


- адамдар арасында әйел кісіге құқы көбі оның ері. Ер кісіге әйелдер жұртындағы ең құқы көбі - оның анасы. Тәңірі әйелдермен сыпайы сөйлесуді бұйырады, себебі әйел - анаңыз, қызыңыз, әжеңіз;

- қашан да ер кісі әйеліне, әйелі еріне қараса, Тәңірі де оларға рахмет назарымен қарайды. Бірінің алақанына екіншісі алақанын қойса, саусақтары арасынан күнәлары төгіледі;

- әйел адалдығы, пәктігі, сұлулығы үшін некеленеді. Сен де өз қасиетіңді біл, ей, береке тапқыр;

- әйелге өз туған ана-қарындасыңдай сыйластықпен қарау керек. Екі істі, яғни жетімдер мен әйелдердің ақын жеуді мен сіздерге арам етемін

- жұмақ анаңның аяғының астында , - деп әйелдің бағасын білдіргеніне көз жеткізуге болады. Ия, діни ұғымға сүйенсек те, қазақтың ежелгі салт - дәстүрлеріне жүгінсек те, халқымыздың әйелдері ешқашан ер-азаматпен бедел таластыруға ұмтылмағаны белгілі. Әріден келе жатқан әдепті берік ұстанған халық қызын ешкімге қорлатқан емес. Қазақ қашанда қызын әлпештеп өсіріп, оң жақта отырған қызға аңдап қарап, оның көркіне ақылы сай болуын қатаң қадағалаған. Елімізде "қыз" сөзі және жалпы қыздарға байланысты халықтың ұғымында қыз бала - елдің көркі, халықтың гүлі, өмір -тіршілігі дегенді білдіреді.Қазақ дәстүрінде қыз балаға көбірек көңіл бөлген. Өйткені, қыз - өмір көркі, әсемдік, тіршілік көзі. Халық ұғымы жақсы көріністердің бәрін қызға теңеген. Қазақ халқында қалыптасқан қызға берілген анықтама, оларға қойылған талап-тілектер, қызды еркелету, қызды тәрбиелеудің үлкен жолға қойылғанын көрсетеді

Ұрпақ қамын ойлаған ата-бабамыз "қызға қырық үйден тыйым" деген,ал осы мақалдың мәніне үңілсеңіз, гендерлік қысым көрсетушілік деп дәлелдеп көріңізші....Ол - қыз ертеңгі ана, ұлт болашағы ананың қолында. Қазақ атамыз қыз балиғат жасқа жеткенше көз жазбай имандылыққа, инабаттылыққа тәрбиелеп отырған. Халық ұғымында жақсы көріністердің бәрін қызға теңеген.

Ал, ұлы Абай: "Әйел бәріміздің апамыз, анамыз, қарындасымыз. Егер біз қазақ болып әйелге бас имесек, оның еркімен бостандығына тосқауыл қоймасақ, біз алға қарай аяқ баспаймыз. Жесір дауы осымен бітсін " - деп 1885 жылдың мамыр айында Семей облысы, Шарда өткен билер съезінде Ереже қабылдады. Міне Абайдың әйел бостандығына алғашқылардың бірі болып ара - тұруы - данышпанның гендерлік ұғымды соу заманда-ақ қолдағаны көрініп тұрған жоқ па?


М. Әуезовтың тырнақалды туындысы "Адамдықтың негізі - әйел" деген еңбегінде адамдықтың жолын салатын, сол жолға жетелейтін, тәрбиелейтін-ана, әйел екендігіне тоқталған. Демек, мемлекеттің негізі - әйел .Әйел көркейсе, мемлекетте көркейеді. Әйел күйресе, мемлекетте күйрейді. Имани ілімге жүгінсек адамдықтың да, мемлекеттің де парқы әйелмен өлшенеді екен. Өйткені, әйел - ошақтың, отбасының ғана тірегі емес, мемлекеттің де тірегі -делінген. Міне, осыдан қазақ халқы гендер дегеніміз не екенін бұдан бірнеше ғасыр бұрын түсінгендігін көреміз. Ресейлік ғалымдар А.И. Левшин, Н.Л. Зеланд, В.В. Радлов, Н. Северцев, Г.Н. Потанин қазақ қыздарының, әйелдерінің иманжүзділері жиі ұшырасады, олар ақылдылығымен көзге түседі. Сонымен қатар, еріне адал, "қырғыз әйелі" - түйе жетектеп келе жатып та, жасы үлкен ерлерге ізгілікті көрсетуді ұмытпайды - деп баға берсе, олардың ерлерден гөрі бейнетқор - малға қарап, киім тігеді, ері үшін бәрін жасап, оны кетерде атына мінгізіп, аттандырып та салады. Қазақта балаға, әкеден гөрі, ана көп қарайды, қазақтардың үй ішіндегі өнердің бәріне үйретеді, - дей келе, қазақ әйелінің тәрбиесінің жоғарылығын, адамгершілігін, отбасының ұйытқысы, еңбексүйгіштігін ерлермен салыстыруға болмайтындығын - жазған.

Белгілі орыс жазушысы М. Горькийдің бір сөзі еске түседі: "мәдениеттің шырқау шыңы ең алдымен әйелге деген қарым-қатынастан көрінеді,"- деген екен. Әрине, бұл жерде жеке адамның әйелге қарым-қатынасы ғана емес, тұтас бір қауымның, қоғамның, қажет десеңіз ұлттың рухани мәдениетін танып-түсінуде сол ортаның әйел-ана, қыз-келіншекті қай деңгейде аялап-әлпештеп ұстағаны сөз болып отыр. Демек, әйел-ана, қыз-келіншек тақырыбын сөз ету, түптеп келгенде халықтың сұлулық туралы таным-түсінігін, моральдық-этикалық парасатын сөз ету болып шығады.

Яғни, дала демократиясы ұл мен қызды бір-біріне қарсы қоймай, таразы басын тең ұстауға тырысқан. Иісі мұсылман қауымында, дәлірек айтсақ, мұсылман дінінің құрсауында болған ұлттар ішінде тек қазақ сияқты санаулы халықтың ғана әйелдері пәренжі салмауы, дидарын қымсынбай ашып жүруі өзін өзгемен тең санаудың бір жарқын көрінісі ғой.


Ең арғысы, халықтың ең қасиетті қазынасы тілі болса, оның өзі қазақта "Ана тілі" деп аталады. Көшпелі өмір салтында әйел-ана еш уақытта еңбектен ажыратылмаған. Яғни, отбасы бақыты үшін қазақ әйелдерінің қоғамдық жауапкершілігі ерлерден еш кем болмаған.

Қыздарымыздың асыл қасиеті, жан дүниесі нәзік, адал махаббат иесі болғанғандығын, дәулетке, байлыққа, жиһазға қызықпағандығын жыр-дастандардан да білеміз. Ақын-жазушылар өмір бойы қыздарды жырлап, ару деп ардақтап, болашақ ана деп аялап үлкен құрметпен қараған. Нәзіктік , тапқырлық, ойлылық, сұлулық, адамгершілік, қайырымдылық сияқты жақсы мінездерді алдымен қыз бойына дарытуды көздеген. Кез-келген көркем шығармаларды, өлең жолдарын аударып - төңкергенде қыздар қауымы жайлы бірде-бір жағымсыз қылықтарына кездеспейтініміз кездойсоқтық емес.Ертек, аңыз әңгіме, жыр, шешендік сөз, қисса-эпостардан, қиял-ғажайып мыстан кемпірден басқа жағымсыз әйел бейнесін кездестіру қиын.Оның орнына Құртқа, Гүлбаршын, Қаракөз, Қарлыға, Назым, Ақжүніс, Қыз-Жібек, Баян сұлу, Айман-Шолпан, Қарашаш сияқты бірі ақылымен, бірі көркімен, енді бірі өжеттілігімен, ерлігімен елге қорған, ұрпаққа ана болғанын көреміз.

Ежелгі қазақ халқының әйел-ананы қадірлеп, тіптен культке айналдырғаны соншалық, ақылы асқан дана қыздардың, әйелдердің рулы ел басқарғанын, рудың әйел атымен аталуының мысалдары (Домалақ енең, Дәулетбике, Алтын, Мәукеш, Айбике, Нұрбике, Ұлдай т.б) толып жатыр және мұның өзі сол дәуірде ерекше бір құбылыс емес - қалыпты нәрсе саналуының өзі- халқымыздың қыз балаға деген көзқарасының соншалықты озықтығының бір айғағы.

Тіптен, қазақ руларының елдігін танытар ұрандарының әйел-ана есімімен аталатыны да ғажап қой. Мәселен, Арғыннан тарайтын Сүйіндік руының ұраны - Жолбике, Қаракесек руының ұраны - Қарақабат, Найманның бір бұтағы Қызылайлардың ұраны - Қызай.(А.Сейдімдек).

Қазақ әйелі қай заманда да ұлт тұтқасы бола алған.Оны тарихтан да жақсы білеміз, сақ дәуіріндегі Тұмар, Заринадан тараған ұрпақ, қыздардың ерлік рухы жоғалып кеткен жоқ.Оны ел қорғаған қыздарымыздың ерліктері кешегі кеңестік дәірде де Мәншүк, Әлия қаһармандығымен сабақтасса, Желтоқсан оқиғасы кезіндегі қазақ қыздарының ерлігінен көрдік. Халқымыздың мақтан тұтар қыздарының өрлігі мен ерлігін, өмір күресінде шыңдалып өскендігін, ана-әжелеріміздің тағылымдық тәжірибесін, өнегелі істерін жинақтап, жүйелей отырып, бүгінімізге үлгі ету - елдігіміздің белгісі. Қазақ даласында өткен тарихи тұлға арулардың жүріп өткен жолы, өмірі, қалдырған қағидалары - қазақ қыздарына тәрбие оқулығы болмақ.


Бұл өмірде табиғат дейміз бе, құдірет дейміз бе, бәрін ғажап ойластырған ғой. Қыз намысын ер азамат қорғаса жараспай ма? Егер қорған болар азаматы, арқа сүйер аға-інісі болса, шіркін-ай, абыройлы әкесі болса, қыз бала әрі нәзік, әрі ұятты, әрі ақылды болуға тырысар еді. Әрине, болады да!

Өткен тарихымыздан бір мысал келтіре кетейін, қазақ атамыз әсіресе, қыз баланың ар-ұжданын сақтау мәселесін қандай жағдайда болмасын естен шығармаған, оған үлкен жауапғалыстар мен қимыл-әрекеттердiң негiзi, жер бетiндегi биiк табыстар мен жетiстiктердiң қайнар көзi, табиғаттың бiр бөлшегi. Тарихы 3-3,5 миллион жылдарға жеткен адам баласы табиғи құбылыстарды құдiреттi күш деп есептеп, аспанға, ай мен күнге, жұлдызға табынған. Кейiнiрек адам санасы дами келе, ол табиғатты нысаналы түрде өзгерте бастады. Яғни, адам мен табиғат қарым-қатынасының эволюциясы, қоғамның өндiргiш күштерi мен экологиялық жүйелер (биосферадан биогеоценоздарға дейiнгi) арасындағы тарихи өзара байланыс өрiстедi. Адамзат ұрпағының өсуiне байланысты биосфера өзiнiң келесi сапалық басқышына - ноосфераға өттi. Бұл - сана сферасы, мұндағы негiзгi, дамуды анықтайтын фактор - саналы адам әрекетi.

Жалпы адам баласының табиғатқа жасаған өзгерiсiнiң ауқымдылығы табиғат тепе-теңдiгiнiң керi ауытқушылығын тудырады. Ұзақ уақыт бойы адам табиғат байлықтарын үздiксiз әрi қайтарымсыз пайдаланып, оның азаюына, тiптi жоюылуына жол берiп алды.

Адамда табиғи (биологиялық) және қоғамдық (әлеуметтiк) сипат болса, оның ең негiзгiсi, әрине, әлеуметтік сипат. Себебi, адам мен қоғам бiрлiкте. Адам - ақылы мен санасы жетiлген, өзiн өзге дүниеден бөлiп қарай алатын, iшкi дүниесiн танып-игеруге қабiлеттi тұлға.

Қоғам - табиғаттың ұзақ эволюциялық дамуының нәтижесi, яғни қоғамның пайда болуы - материя қоғалысының жоғары, әлеуметтiк түрiне көшуi. Қоғамның пайда болуы еңбек процесiмен тiкелей байланысты болса, оның қозғаушысы, iс-әрекеттi атқарушы - адам. Еңбек - адамның табиғатқа деген белсендi қарым-қатынасы. Еңбек процесi арқылы адам өзiнiң табиғи, күш-қуатын қозғалысқа келтiрiп, табиғатты өзгертедi, оны өз қажетiне сай бейiмдейдi. Әрине, оның бәрiнде сәйкес тепе-теңдiк сақтала бермейдi. Ондай жағдайда қоғамның әлеуметтiк-экологиялық дамуында қиыншылықтар туындайды. Олардың түрлерi көп, яғни, экологиялық дағдарыс, экологиялық алапат, экологиялық коллапс. Бұл - әр шамадағы, экологиялық жағымсыз құбылыстар. Бұларды болдырмауда экологиялық болжаулар мен жүйелеу жасалу қажет. Оның бiрi адамның iс-әрекетiнiң әсерiнен, биосферада орын алатын процестер туралы, жуық арада, немесе болашақта болатын қалыптасқан тепе-теңдiк бұзылуынан болса, екiншiсi тiрi организмдер жиынтығының өсу, даму, тiршiлiк ету кеңiстiгiн бiрлесе пайдалануының қалыптасқан жүйесiн жасайды. Ал, адамзат қоғамының өмiр сүру табиғи жағдайларының жиынтығы табиғат деп аталады. Адам баласы осы қоршаған орта мен табиғи ресурстарды қорғауға мiндеттi. Ол ғылыми негiзделген кешендi жоспар ауқымында жүзеге асырылады. Бұл жоспарға мыналар кiредi: қоршаған ортаға түсетiн антропогендiк жүктемелердiң барлық түрлерiн нормаға келтiру, проблемалық тарау аумақтарын саралау, экологиялық теңдестiктi сақтау үшiн жоспарлы шектеулер мен кәсiпорындарды орналастырулардың жаңа түрлерiн жасау, аймақтағы адамды қоршаған табиғи ортаны қорғау жөнiндегi шаралардың, перспективалық жоспары. Бұл ауқымды жұмыстар табиғи ортаны қорғауға және қалпына келтiруге арналған мақсатты саясат негiзiнде жүзеге асады. "Адамзаттың ғаламдық экологиялық дағдарыстан шығудың жолын тауып, қоршаған табиғи ортаның азып-тозуын тоқтата алатындай болашақтағы даму кезеңiн экологиялық қауіпсiз қоғам деймiз. Болашақ экологиялық қауіпсiз қоғамның негiзi биосфераны сақтау және табиғат пен қоғамның биосфера заңдарын және осы заңдардың өркениеттiң даму шектеулiгiн есепке алу негiзiндегi өзара әрекеттестiгiне көшу болып табылады [2].


Әрбiр мемлекет, қоғам, халық өзiнiң тарихи әлеуетiнде түрлi кезеңдерден өтетiнi белгiлi. Осындай процесс барысында қоғамдық қатынастардың жүйесi стихиялы түрде белгiлi бiр өзгерiстерге түсетiнi хақ. Ғылымда бұл мәселелердi формациялық немесе өркениеттiк парадигмалар тұрғысынан қарастыру дәстүрi орын алған.

Негiзiнде саяси ғылымда саяси мәдениет ұғымы әр түрлi мағынада қолданылады. Алайда, оның түпкi мәнi бiр, ол - тарихи дамудың саяси өмiрiнде қалыптасатын дәстүрлер, құндылықтар, идеялық ұстанымдар мен саяси iс-әрекеттер жүйесi [3].

Жалпы саяси мәдениет пен сана туралы айтқанда адам факторына, яғни адам дүниетанымы мәселесiне тоқталмау мүмкiн емес. Шын мәнiнде әлемде қанша адам болса, сонша көзқарастар мен дүниетанымдар бар. Сол сияқты әр халықтың, ұлттың өзiне тән дүниетанымы болатыны заңды. Егер белгiлi бiр ұлтты бiр-бiрiмен тығыз генотиптiк және басқа да байланыстармен шырмалған жеке адамдар қауымдастығы десек, онда саяси сананың күрделi әлеуметтiк құбылыс екендiгi күмән түғызбайды. Демек, қазiргi кезде адамзат дүниетанымын батыстық және шығыстық деп екiге бөлуге болады. Бұл стереотиптерге адам факторы тұрғысында түсiнiк беру үшiн әлемнiң екi ұлы классиктерi - И. Кант пен Ф. Ницшеге жүгiнейiк. И. Канттың категориялық императивi тұрғысынан алғанда, "адам құрал ретiнде емес, үнемi мақсат тұрғысында қалыптасу керек" [4]. Яғни бұл батыстық дүниетанымның негiзiнде жасалған тезис. Шындығында да Батыс қоғамдарында Жаңа дәуiрден бастап, қай мәселеде болмасын, адам факторы ерекше орынға ие. Ал, Шығыс қоғамдарында керiсiнше, мәселенiң шешiмiнде адамның жеке ролi төмендетiледi. Бұл ретте Ф.Ницше былай деп анықтама бередi: "Адамда ең мәндiсi мақсат емес, оның өткен мен бүгiндi жалғастыратын көпiр екендiгi: адамды сол үшiн де жақсы көруге болады".

Яғни, бұл қазiргi ғылымда әбден бекiген тұжырымдар болды. Ал, Еуропа мен Азияның арасын жалғап, "дауыл халық" аталған қазақтардың дүниетанымын қайда жатқызамыз? Көптеген жылдар бойы дала халықтарының дүниетанымдарын жарымжан етiп келген ой-тұжырымдар жоққа шығарылғанын, оған септiгiн тигiзген Л.Н. Гумилевтiң этногенез концепциясы екендiгiн айтуымыз керек.


Тағылық немесе артта қалушылық туралы идеялардың өзi уақыттың тек синхронды шкаласын қолданудың нәтижесiнде, яғни жасы жағынан түрлiше адамдарды, халықты құрдас ретiнде қараудан туып отыр. Алайда, бұл әдiстiң ешқандай мәнi жоқ, өйткенi бұл бiр мезгiлде профессорды, студенттi және мектеп оқушысын салыстырғанмен тең деген Л.Н. Гумилев пiкiрiн мойындамау мүмкiн емес. Қазақстан өз тарихында белгiлi формациялық кезеңдердi толық бастан өткермесе де, қоғамдық жүйенiң түбегейлi өзгерiстерiн бастан кешкенi анық. Iшкi, көбiнесе сыртқы факторлардың әсерiнен болған бұл өзгерiстер арқылы қазақ қоғамының тек саяси, әлеуметтiк, экономикалық бағдарлары ғана ауысып қоймай, сонымен қатар дүниеге деген көзқарасының да терең өзгерiстерге ұшырағанын көремiз. Егер ХҮ ғасырда қазақ ұлы болып қалыптасып, Ұлы далада өзiнiң тарихи орнын айқындаса, кейiннен Ресей, Қытай секiлдi елдермен қарым-қатынас жасап, батыс пен шығыс мәдениетiн бойына сiңiре бiлдi.

Бәрiмiзге белгiлi болғанындай, қазақ халқының пайда болуына әсер еткен этногенетикалық үрдiстердiң түп-тамыры ежелгi дүние тарихынан бастау алады. Бұл үрдiстер ықылым заманнан берi Орта Азияның кең даласындағы этникалық және саяси қатынастардың даму ерекшелiктерiмен қатар өзгерiп отырды. Тарихтың әр кезеңiнде Қазақстан аумағында пайда болып немесе жойылып отырған этникалық топтар мен тайпалар, кейiннен қазақтардың өмiр салтына айналған, көшпелi мал шаруашылығының тұрақтануына әкелiп соқты. Әрине елiмiздiң оңтүстiгi мен оңтүстiк-шығысында егiншiлiктi кәсiп еткен, отырықшы аудандар болды. Алайда, бұл жерлердегi қоныстанушылардың өзi, көршiлес көшпелi өмiр салтының ықпалында қалды.

Кеңес үкiметiнiң зобалаң жылдарында тарихты бұрмалау кесiрiнен жалпы "көшпендi" ұғымы қатыгездiк, жаугершiлiк ұғымдармен терiс түсiндiрiлгенi белгiлi. Ал, негiзiнде көшпендiлiк өмiр салты тау мен орманы аз кең далада ғұмыр кешуге ең қолайлы, мал шаруашылығымен айналасқан адамдардың табиғи қажеттiлiгiнен туған шара. Екiншiден, дүниежүзiлiк теңiз жолдарының ашылуына дейiн, құрылықтағы қандай да болмасын қарым-қатынас көшпелi халықтардың арқасында жүзеге асқаны белгiлi. Тарих беттерi дәлелдегендей, Монғолия мен Дунай өзенiнiң аралығындағы кең алқапты алып жатқан Ұлы дала ежелден берi көптеген көшпелi халықтардың Шығыстан Батысқа қарай жылжуындағы көпiр қызметiн атқарады. Олар тек көшiп қана қоймай, ұлы мәдениет иелерi ретiнде, дүниенiң екi бұрышын жалғастыра бiлдi. Егер ежелгi скиф, ғун, түркi, монғол мәдениеттерiнiң қазақ даласына салып кеткен iздерiн қарасақ, онда олардың әрқайсысының көшпендi қазақ менталитетiнiң құрылу барысында қайталанбас таңба салып үлгергенiн байқаймыз. Адамның қоршаған дүниеге көзқарасы, түсiнiп-бiлу деңгейi қоғам дамуында, табиғатты сақтауда және өзiнiң тұлға ретiнде қалыптасуында негiзгi орынды алады. Философиялық тұрғыдан алғанда, адамзат үшiн "қоғам-адам-табиғат" туралы ойлар ертеден-ақ адамгершiлiк, iзгiлiк, инабаттылық, имандылықты дәрiптеу, зорлық-зомбылыққа қарсы күресу, қоғам мен адам тағдырының мәнiн түсiну тұрғысында қалыптаса бастаған.


Адам мен табиғаттың, табиғат пен қоғамның арасындағы қарым-қатынас бiр-бiрiн толықтырып отырады. Тiптi олардың арасындағы қатынастарды нақты түсiну үшiн географиялық орта деген ұғымды қолдануға болады. Бiз осы ортаға байланыстымыз әрi қоғамдық өмiрге қажеттiнiң бәрiн ортада өндiремiз. Қоғамдық өмiрдiң дамуының қажеттi табиғи жағдайларының бiрi - ел, халық, атамекен. Бұл ұғымдар әлеуметтiк заңдылықтарға бағынады. Адам орта ғасырлық қараңғылық пен шырмаудан шығысымен, ендi өз мүмкiндiгiн байқап, бiлуге ұмтылды, шығыстың ғұлама ойшылы, философы Әл-Фараби ертедегi ежелгi ғылыми табыстарды қабылдап, грек ғалымдарынан үлгi алып, олардың ғылымын дамытып, сол үшiн екiншi ұстаз атанғаны белгiлi. Мәселен, ол Сократтың, Платонның, Аристотельдiң барлық ғылыми салаларын - математика, физика, музыка, философия, логиканы жоғары сатыға көтердi. Оның айтуынша адам бойында үш қабiлет ерекше жаралған. Олар - дене құрылысы, жан құмарлығы, ой парасаты. Осы қасиеттердi дұрыс жолға қойып, тәрбиелеу арқылы дұрыс нәтиже шығаруға болады [5]. Табиғат пен оның зерттеу процесi адам болмысын ашуға септiгiн тигiздi. Адамның зердесi өзiнiң ұшан-теңiз мүмкiндiгiмен, шығармашылық қабiлетiмен танылды.

Зерденi ғылыми негiзде түсiну табиғаттың сырын ашуға, әсiресе, жаратылыстанудың негiздерiн дамытуға, таным теориясын адам өмiрiнiң кейбiр салаларымен байланыстыра зерттеуге жол ашты. Табиғатты барлық жағынан зерттеп, игеру қолға алынды. Табиғатты зерттеуде жаратылыстану ғылымы одан әрi өркендеп, адам баласы дүниенi меңгеруге кiрiстi. Табиғат өзiнiң дамуында "ең құдіреттi" қасиетiне ие бола отырып, адамды, оның ақыл-ойын қозғады. Осыған байланысты адам және оның мәнi табиғаттың заңдары арқылы түсiндiрiлдi. Бұдан келiп, табиғатты зерттеген жаратылыстану, экология, дүниетаным ғылымдары дамып, бiрқатар мүмкiндiктерге қол жеткiздi.

Жаратылыстану заңдары әлемдi (жер мен көк), оның даму процесiн, дүниенi танып-бiлуге бағытталады. Сондай-ақ, мұнда адамды түсiндiруге де әрекет жасалды. Бiрақ, мөлшер негiзiнде түсiндiрiлген табиғат өлшемдерi - уақыт пен кеңiстiк, белгiлi бiр нысанадан оқшау қаралды. Мұның өзi ХҮII-ХҮIII ғасырдағы ғылым мен бiлiм арасындағы диалектикалық байланысты үздi.


"Қоғам-адам-табиғат" арасындағы мақсатты байланыс пен сәйкестiк әрине бiлiмдi, ақыл мен сананы қажет етедi. Табиғат пен бiлiм, мәдениет арақатынасы - адамдар қызметiнiң жемiсi. Олардың қарым-қатынасының өз тарихы бар. Себебi табиғат бiлiм мен мәдениет дамуының алғы-шарты бола отырып, олардың табиғи процестерге тiкелей араласуынан көркеюi немесе құлдырауы мүмкiн. Табиғат пен мәдениет арақатынасын шешкенде табиғатқа деген қамқорлық, мейiрiмдiлiк әр кез есте болу керек.

Мәселен, ойластырылмай тың жерлердi игеру жағдайы табиғатқа зиянын тигiзгенi бүгiнде баршамызға белгiлi. Көптеген құнарлы топырақтың желмен ұшып, жер эрозиясына душар болып кеткенiн, мал жайылымдарының азайып, сирек хайуанаттар мен құстардың, өсiмдiктердiң селдiреп кеткенi, ауа мен судың ластанғаны ешкiмге жасырын емес.

Адамның табиғатқа қатысы оның қоғамдық өмiр сүру тәсiлiне негiзделедi. Осыдан келiп адамның бiлiм мен мәдениет дәрежесiн анықтауға болады. Жаңа мыңжылдықта Қазақстан мемлекетiнiң барлық саладағы бет-бағдары өзгеруде. Соның iшiнде бiлiм мен бiлiктiлiк қазiргi заманда мемлекеттердiң бәсекеге қабiлеттiлiгiнiң ең маңызды көрсеткiшiне айналды. Көптеген елдерде жаңа индустриялық қоғам үшiн адамды дамыту, оның қабiлетiн арттыру бағдарламалары қабылданды. Өткен ғасырдың 80-90 жылдары АҚШ-та, Жапонияда, басқа да дамыған елдерде экономиканы дамытудың жаңа стратегиялық бағыты, жаңа философиясы қалыптасты. Оның шешушi ролi адам екенi анықталды. Тек қана дамыған елдер ғана емес, артта қалған елдер де халыққа бiлiм беру көптеген әлеуметтiк қайшылықтар мен қиындықтарды шешiп, одан шығудың бiрден-бiр тиiмдi жолы екенiн түсiне бастады. Яғни, қазiргi басты талап - елiмiздегi бiлiм беру жүйесiн дамыту, жаңарту, озық елдердiң деңгейiне жеткiзу. Әлем кеңiстiгiнде адам дүниетанымы, бiлiмi мен ой-санасы жоғары болуы керек. Қазiргi уақытта әр түрлi оқу және тәрбие мекемелерiнде өзгерiстер жүрiп, оңтайлы технологиялық процестер өтуде. Талап етiлетiн бiлiм мен дағдыны толық әрi терең игеру үшiн қажеттi үздiксiздiк принципi, оқытуды мектепке дейiнгi тәрбие мекемесi-мектеп-жоғары (орта арнаулы) оқу орны классикалық схемасы бойынша құрған жағдайда ғана қамтамасыз етiлуi мүмкiн.


Мектепте тек бiлiм мен тәрбие ұштастығы ғана емес, оның қоғамдық пәнаралық ықпалдығы да сақталу қажет. Ол бастауыш сыныптардан басталу керек. Оқушының бастауыш сыныптағы дағдылары түрлендiрiлген, жан-жақты болуы шарт. Себебi бастауыш сынып - оқушының қалыптасуындағы алғашқы басқыш. Бұл жастағы жеткiншектер мектепке дейiн қалыптасқан мынадай бiлiм-икемдiлiктерiн бекiте түседi:

- тану, айналаны бақылау, зат, құбылыстарды байқау;

- көрген-бiлгендерiн естерiнде сақтау, одан алған әсерлерiн бөлiсу, айту;

- табиғатқа, айналасына деген алғашқы эстетикалық сезiмдерiнiң, қызығушылықтарының оянуы.

М. Жұмабаев "Педагогика" атты ғылыми еңбегiнде: "Тәрбие, кең мағынасымен алғанда, қандай да болса бiр жан иесiне тиiстi азық берiп, сол жан иесiнiң дұрыс өсуiне көмек көрсету деген сөз. Тәрбие төрт түрлi: дене тәрбиесi, ақыл тәрбиесi, сұлулық тәрбиесi және құлық тәрбиесi. Егер де адам баласына осы төрт тәрбие тегiс берiлсе, оның тәрбиесiнiң түгел болғаны", - деп тәрбие ұғымының мәнiн кең түрде көрсетедi [6].

Жеткiншек - тәрбие процесiнiң субъектiсi. Ол қоршаған ортаның әр түрлi жағдайын, сол жағдайлардан туған ықпалдарды өзiне қабылдап отырады. Сондықтан жас кезiнен балаға дұрыс таным-түсiнiк пен тәрбие берудiң мәнi зор. Бұл үшiн педагогикалық қарым-қатынас жасау қажет. Бұл ұтымды болу үшiн балалардың қызығушылығы ескерiлiп отырылу керек. Яғни, баланың сенiмдi, сергек, ынталы, сыйластығы мен мейiрiмi мол болу үшiн, соған бағыттайтын әрекеттер жасалуы шарт.

Баланың мектептегi өмiрi әрi мазмұнды, әрi қызғылықты өтетiн болса, бала өзiнiң ақыл-ойы мен бiлiм-тәрбиесiн қалыптастыратын қолайлы ортаны тапқаны. Бала өзiнiң жалпы интеллектуалдық қабiлетiн яғни, оқу, жазу, есептеу, бейнелеу, еңбек, ұжым, секiлдi ұғымдарды мақсатты түрде игере бастайды. Бала қабiлетi бiлiмдi, дағдыны, шеберлiктi игерудегi бойындағы ерекшiлiк болса, оны жас кезiнен жетiлдiреді, оның келешегiне жол ашады. Бұл ретте Л.С. Выготский: "Педагогика бала дамуының кешегi күнiне емес, оның ертеңгi күнiне бағдарлануы тиiс. Тек сонда ғана ол оқыту процесiнде iргелес даму өрiсiнде жатқан даму процестерiн өмiрге келтiре алады", - дейдi [7]. Бiлiм беру мен тәрбиелеу, жалпы педагогикалық процесс тұтастай алғанда, өзiнiң әлеуметтiк қалпын сақтады. Оқушы бастауыш сыныпта оқу процесiне оқушылық өмiрге дағдыланады яғни, бұл сыныпта оқушы оқу, бiлiммен қатар, психологиялық және әлеуметтiк дамудың белгiлi бiр деңгейiне жетуi керек. Атап айтқанда:


- оқи бiлуi, оқу-танымдық әрекеттiң бастапқы тәсiлдерiн меңгеруi, оларды жетiлдiрiп, байытуға талпынуы;

- оқуға деген ынта-ықыласы мен қабiлетi;

- ерiк-жiгерiнiң жеткiлiктi болуы, яғни түрлi мiндеттердi шешуге деген ұмтылыс;

- өзiнiң көпшiлiк, ұжым алдындағы парызын ұғынуы;

- ұжымда болуға, ұжымдық таным мен қоғамдық пайдалы еңбекке қатысудағы белсендiлiгi.

Әрине, бұл қасиеттердiң бәрi бiрден емес, бiртiндеп әрбiр сабақ сайын үйретiлу керек. Бастауыш сынып оқушысы алдымен мұғалiмдi тыңдауға, назар аударуға, оқу тапсымаларын орындауға зейiн аударып, сұрақтарға жауап беруге үйренедi.

Әрине, бiлiм мен iлiмнiң көзi дүниенi тануда жатқаны шындық. Себебi, адам сыртқы дүниенi, әлемдi, ғарышты тани отырып, олардан алған бiлiмдерiн өз бойларына жинақтайды. Ендеше, адамның iшкi дүниесi оның сырттан алған бiлiмiмен ғана емес, рухани өмiрiмен де бағаланады. Яғни, бiлiм жалаң емес, ол ең алдымен адамдардың iс-әрекетi мен қызметiнен келiп шығады.

Яғни, грек философтарның айтуынша (Сократ) бiлiм дегенiмiз - iзгiлiк. Мұндай проблема бiлiмнiң мәнiн тереңнен келiп ашты. Адамның алдына қойған мақсаты оның рухани өмiрi - бiлiмдi құрал ретiнде ғана емес, өмiр сүрудiң әдiсi ретiнде пайдалануға жол ашты. Сондықтан да бiлiм адамның белгiлi бiр iс-әрекетi мен қызметiнен шыға отырып, оның өмiрiнiң мәнiне айналуға тиiс.

Адам мен оны қоршаған орта арасында түрлi байланыстар мен қарым-қатынастар орнап, ол адамға табиғат және қоғам iшiндегi бiр бөлiк ретiнде тiршiлiк етуге мүмкiндiк туғызады.

Алайда, бұл қарым-қатынастарда адам өмiрiне қауiп әкелетiн өзгерiстер туындап жатады. Сондықтан да ерте замандарда-ақ адамдар, өзiнiң тiрлiк кешуiне бөгет болмайтындай тұрғыда, табиғатпен ортақ мәмiлеге келуге тырысып отырған. Бұл бiрте-бiрте адамзаттың табиғатқа шектеусiз үстемдiк жасауына әкелiп соқты да, екеуiнiң арасындағы тепе-теңдiк бұзылды. Мiне, ендi адам баласы өздерi қол жеткiзген жетiстiктiң табиғатқа қаншалықты зардап әкелгенін сезiп отыр. Ендеше, табиғат байлығын, тазалығын сақтап, қорғау - әрбiр қоғам мүшесiнiң мiндетi. Тұтастай алғанда, қордаланған экологиялық күрделi мәселелердi толық шешу үшiн заңдар мен мемлекеттiк шешiмдердi қабылдап қою жеткiлiксiз. Бұл тұста жеңiл-желпi шешуге көне қоймайтын түрлi мүдделер тоғысады.


Ұлттық экологиялық бағдарлама негiзiнде экономиканың, саясаттың, демографияның және экологияның бiрлiгi жатыр. Осы бiрлiктi бұзу экологиялық апатқа, қазақ халқының тозғындауына, дәстүрлi және бай ұлттық мәдениеттiң бiрте-бiрте жойылуына әкеп соқтырады. Адам мен табиғат арасындағы үйлесiмдi пiкiрсайыс ұлттық мәдениет шеңберiнде ғана iске асады. Республикада жастарға ұлттық экологиялық тәрбие мен бiлiм беру жүйесiн жасап, оны балалар бақшасында, мектепте және жоғары оқу орындарында қолдану қажет.

Пайдаланылған әдебиеттер

1. Кішібеков Д. Қазақ менталитеті: кеше, бүгін, ертең. -Алматы: Ғылым, 1999. -200 б.

2. Әбішев Қ., Әбжанов Т. Философия тарихындағы таным теориясы және методикалық проблема. -Алматы: Ғылым -1990.

3. Бейсенов Қ. Қазақ топырағында қалыптасатын ой кешу үрдістері. -А.: Ғылым, 1998.

4. Әлімбаев М. Халық ғажап тәлімгер. -Алматы: Рауан, -1994.

5. Кекілбаев Ә. Заманмен сұхбат: Ой толғамдар -Алматы: Жазушы, -1996.

6. Дерябо С.Д. Экологическая педагогика и психология. -Ростов-на Дону, 1996.

7. Иманберлиева С. Экологиялық білім беру // Қазақстан мектебі. -1993. №6.

Редакцияға 18.01.2008 қабылданды.


Г.Ж. Лекерова



<< предыдущая страница   следующая страница >>